Historia

Barbadun ibaiaren beheko arroaren eta bokalearen ezaugarri bereziek oso antzinako, hots, Paleolitiko populamendu baten frogak uzten dizkigute. Goi Paleolitikoan zehar Barbadun ibaiaren ehizean eta bilketan egiten zuen giza talde baten ustiaketa lurraldea zen; talde honek eduki zuen kanpalekurik garrantsitsuena Arenatza harpea izan zen. Kobazulo hau erlijiori lotutako errituetarako erabiltzen zela ere esan genezake, batez ere bertan marrazturik dauden oreinen irudiak aztertuz gero.

Muskizen aurkitu diren aztarnarik zaharrenak askoz ere beranduagokoa den Eneolitiko-Brontzea deritzon arokoak dira, K.a. IV._III. milurtekoak hain zuzen. Momentu hartan, nahiz eta ehizean eta bilketetatik bizi, gizakia nekazaritza eta abeltzantza ustiatzeko eta elikagaiak ekoizteko gai da. Ekonomia hondakari hura ekoizpen-ekonomiara bilakatzeko prozesu hau motela izan zen oso eta jarrai-kakoa. Dudarik gabe bilakaera honek gizartearen antolaketaren aldaketa ere sortarazi zuen. Giza taldeak zerupean bizi ziren, Iiso Betaio (Garape-Antzertales) bezalako herriskak osatuz. Talde hauen espiritualitatea nabaria zen. Hilel oroimenez buruzten zen kultuak zerupean eraikitako monumentu funerario asko utzi dizkigu (trikuharriak eta tumuluak, batez ere inguru menditsuetan) eta kobazuloetan ehortzitako gorpuak. Muskizen ez dugu erritu funerario hauen bikoiztasunaren adierazpenik aurkitu (Barbadun ibaiaren itsasoratze inguruan gorpuak harpeetan ehortzen zituzten, eta hurbilen dauden trikuharriak Alen-garapen-n daudela esan behar da). Harpe-ehorzketa fenomeno honen adibide oso ona den aztarnategia Ramos gaina deritzona dugu. Oso txikia den harpe honetan gizakien eta tresnen aztarna ugari bildu dira.

K.a. lehen milurtearen hasieran kultura desberdinaren gabe den giza talde indoeuroparrak heltzen dira Euskal Herrira, etorkin hauen kultura berton bisi ziren taldeena baino aurreratuagoa zen. Erritu funerario berriak praktikatzen zituzten (errauspena), teknologiaren alorrean ere berrikuntzak ezagutzen zituzten (burdinaren metalurgia eta tornuan landutako keramika). Eta ez hori bakarrik, herriskak leku garaietan eta mendiska gailurretan eraikitzen hasi ziren eta harresiz inguratzen (irunak). Talde berriek ekonomia mota bikoitzari lotuta jarraitzen zuten, helburulegez irautea bera zuen ekonomia hain zuzen, eta zer esanik ez, sarritan talde osoa elikatzeko eznahikoa zen ekonomia. K.a. lehen mendean erromatarren gudarosteen presentziaren berri dugu; lehenbiziko aldiz Kantabriar isurialdeko biztanleen datu zehatzak dauzkagu. Estrabon-ek leinu hauen bizitzari buruzko idazkiak ditu eta talde hauen izena ere aipatzen du, Ason eta Nerbioi ibaien artean bizi diren giza taldeak (Muskizkoak barne) Autrigoiak ziren.

Egungo aroaren hastapenetan Erromak bere politika kolonatzailea garatu zuen enkarterrietan zehar, batez ere Flavioek eta Antoninoek Iharduketa eremua Inperioaren bazterretara arte eraman nahi izan zutelako. Castro Urdiales-en Flaviobriga zeritzan kolonia eraiki zuten, seguruenik bertatik Somorrostro Ibarreko burdin-meen ustiapenei etekina ateratzen zioten. Baliteke K.a.I. mendean Pliniok Kantabria eskualdeko burdinazko mendi bati buruz esaten duena Trianoko mendiei buruz esatea. Enkarterriak zeharkatuz bide garrantzitsu bat ere bazegoen, Flaviobriga eta Pisoraca (Herrera de Pisuerga, Palentzia) artekoa.

IX, mendera arte izugarrizko hutsunea dago agirien atalean. Alfontso III.aren kronikan (880 urtean) haren aurrekoa zen Alfontso I.ak Karrantza eta garape jendeztatu zituela esaten da. Muskizi buruz zuzenean izan ez arren, Somorrostro Ibarrari buruzko lehen agiri idatzia 1066.ekoa da. Dirudienez erromatarren kulturaren eraginak ez zituen bertako leinuen ohiturak eta usadioak aldatu, eta Muskiztarrek beraien jabetza mugagaitzetako nekazaritzaren eta abeltzantzaren baliabideak ustiatzen jarraitu zuten.

IX-XIV. mendeetan zehar aldaketa izugarriak gertatu ziren: kristautasuna hedatu zen; dorretxeak boterearen gune bilakatzen dira, elizaren kalterako; ekonomiaren bideak zabaldu egiten dira (burdina eta merkataritza); herrilurrak norbanakoen eskuetara pasatzen hasten dira; leinuetan oinarritzen zen gizarteak porrot egiten du; gizartea desorekatu egiten da eta entitate berriak sortzen dira: hiribildua, auzoa, baserria.

Kristautasunaren hedapenarekin bat gizartearen eta ekonomiaren elementu berria izango dena agertzen da; eliza. Elizen eraikitze fenomeno hau XI. mendetik aurrera nagusitu zen, eskualdekoen artean zaharrena Pobeñako Andra Mariarena eta Kardeo-ko Cerrada de Ranesgoa dira. Hasierako elizak oso sinpleak eta txikiak ziren, inguruan komunitateko jendea lurperatzeko saila bat zegoen. Lurperatze erritu hauek kristauak izan arren, hilen babesa eta kultua bereizki zaintzen zuten kristautasunaren aurreko errituak bizirik zirauten. Baina eliza ekonomia gunea ere bazen, hamarrenen bidez nekazaritza eta abeltzantzaren iharduketetan ustiaturiko gaindikin eskasak eskuratzen zituelako. Eliza hauek norbanakoen jabetzapekoak ziren eta beste edozeinoinondasun bat legez bazegoen erosteko edota dohaintza egiteko aukera. Eliza baten jabe zenak gainontzako auzotarrek ez zuten eskubideak izaten zituen. Larreak, fruitondoak eta kaia zituen Pobeñako Andra mariarena Elo Bellacoz anderearena zen (azkenean eman dugun datu horrek nolabaiteko itsasoari loturiko iharduera adierazten du), XIII. gizaldian, Bizkaiko Jauna zen Diego Lopez de Haro "Onak", Sancho Ortiz Marroquin de Montehermoso jaunari Somorrostro ibarreko zebait eliza eman zizkion. Navas de Tolosa-n egin zizkion mesedeen truke.

XIV. mendean krisi ekonomiko aroa hasi zen: jauntxoak jasotzen zituzten diru sarrerak mantentzeko edozer egiteko gai ziren, eta "nork duen gehiago" delako gurpil zoroan sartu ziren, hau da, errenta gehiago, aberastazun gehiago, onura gehiago nork eduki. Behe Ertaroko Bizkaiari buruzko gertakizunen informazioa Lope Garcia de Salazar-i esker daukagu. "Bienandanzas y fortunas" liburuan leinuen arteko gatazkarik ezaugarritsuenen berri ematen digu. Salazartarrek, kronikalariaren familiak, Somorrostro bailara osoa kontrolatzen zuten euren Muñatoizko gaztelutik. Familia hau Muskizera 1256.ean heldu zen, Muñatoiz familiarekin bat egin zuenean; beste ahaide nagusi asko legez, familia hau lur eta gizakien jabe zen: errentak jaso eta zerga salbuespenak zituen, eta bere eraginpean zegoen inguruko biztanleen gaineko aginpidetza ezartzen zuen.

Ia beti baseliza, burdinola eta erroten inguruan kokatzen ziren lekurik estrategikoenetan (bideak, kaiak, ...) hamaika dorretxe eraiki ziren, datu hau garaiko egonkortasun ezaren adierazpen argia baino ez da. Dorretxeen kopuruaren ugaltze hau Salazartarrak Muñatoizera etortzenarekin bat hasi zen, familia indartsu honek, ahaideak udalherriko auzo guztietako dorretxeetan ezarriz, oinatxetik lurralde osoa kontrolatzen baitzuen: Pobeña, Montaño, Memerea, San Julian, Santelices eta La Rigada. Dorretxe hauek jaunek inguruko baliabideak ustiatu eta administratzeko guneak ziren. Garai hartako eraikuntzarik adierazgarrierena Muñatoizko gaztelua da.

XIV.menderako bazegoen San Julian de Musques zeritzon lurralde entitate bat, hala adierazten baitu Lope Garcia de Salazarrrek Somorrostro ibarreko mendien banaketaz ari delarik. Ibar honetan Bizkaiko Enkarterrietako hamar udalerrietako bi zeuden; dakigunez Enkarterrietako gobernuaren organua Urrestieta-ko Batzan zegoen. Udalerri horiek Hiru Herri-Batzarrak (Santurtzi, Sestao eta Trapaga aran) eta lau Herri-Batzarrak (Muskiz, Zierbena, San Pedro eta Abantoko Santa Juliana) ziren. Zazpi herribatzarrok eta Portugalete hiribilduak Somorrostro Ibarra osatzen zuten. Bi udalerriek beren juridiskzioak mugatua zeuzkaten eta lurralde zabala zuten meneko, zazpiek batera ustiatzen zituzten "Trianoko Mendi Goienak"; Burdina, larre eta baso ugari zuten lurrak ziren.

XVI. mendean burdingintza eraldatu egin zen, indar hidrauliko eta gabiaren erabilerari esker. Bizkaiko burdinoletan zerabilten mea Somorrostro Ibarrekoa zen; hemen atera eta lehor zein itsasoz garraiatzen zen. Itsasoaren eta ibaien garrantzia funtsezkoa zen herri-batzarrarentzat, mea ezezik elikagaiak ere garraiatzeko erabil zitezkeelako. Muskizko auzotar asko utzigintzan eta itsasoko ihardueretan ziharduten garai hartan: marinelak, itsasgizonak, pilotuak San Nikolas kofradian bilduta zeuden itsasgizonen ermandatearen kideak.

XVII, mendean, zenbait familiak beren ondarea aberastu zuten burdinari loturiko merkataritzari esker. Simon de la Cuadra jaunak bi burdinola zeuzkan (El Pobal eta Bilotxi), eta lurrak eskuratu eta basoak birlandatu zituen. Negozioei esker herri-batzarreko gizonik ahaltsuena izan zen, eta poterearen erdigunea Muñatoizeko San Martinetik San Juaneko ontzitegi zaharraren ondoan zegoen "La Puente" izeneko bere egoitzara eraman zuen. Herribatzarra bost koadrila edo erregimendu banaturik zegoen (La Rigada, El Valle, Memerea, Musques eta Pobeña), eta Gurutzearen postuan biltzen ziren ordezkariek gobernatzen zituzten.

XVIII. mendean Herri-Batzarre urrezko mendetzat jo dezakegu. Borboiak erregetzara heltzeak burokraziako gizarte maila berria potereaz jabetzea erraztu zuen, eta denboraren poderioz maila horretako kideak nobleziako bihurtu ziren. Burokrazia horren eredua dugu Sebastian de la Cuadra y Llarena jauna, zein Felipe V.a errege zela "Secretario de Despacho Universal del Estado" izan zen (1736-1768). Egindako zerbitzuen sariak erregek noblezia titulua eman zion, Villarias-eko Lehen Markes izendatu zuen. Zeukan lanpostu pribilijiatuaz baliatuz bere familiaren interesen alde egin zuen, eta jokaera hau hain izan zen garrantzitzua, non Enkarterriak eta Biskaiko Jaurerriaren arteko lehia ere biztu baiitzuen, burdinaren garraio eta salmena zela eta.

Herri-batzarreko biztanlego kopurua 900 eta 1000 bitarteko edo zen, iharduera ekonomiko nagusiak burdinmea ardatz zutenak (olagizonak, ikazkinak, errementariak, gurdizainak), guzti horien erreferentziaguneak burdinolak ziren (Bilotxi, El Pobal, ...), eta itsas garraioa, Pobeñan erdigunea zuena; hemen merkataritzan ziharduten familiak ezarri eta aberastu ziren. Merkataritzari esker gureherrian hain bereizgarri diren jauregi-etxeak eraikitzeko behar izan zen kapitala bildu zuten; horren adierazgarri gorenak Pobeña eta Ibarra dira. Ekonomiaren egoera ona zelako beste erakusgarri bat hiriaren azpiegiturako lanetan dugu: zubi berriaren eta bi elizaren (San Juan eta Pobeñan) eraikintza.

Muskizko historian, XIX. mendean bi izan ziren jazoera nagusiak, karlistadak, hauek eragin zituzten aldaketa administratibo eta juridikoengatik, eta mehatzaritzaren arrakastak, gure herriaren itxura goitik behera aldatu zuelako.

Liberalek lehen karlistadan lortu zuten garaitiak Somorrostroko ibarraren administrazioa ukitu zuten zenbait legeria aldaketa ekarri zuen. Bada, 1841.ean ibarreko lehengo herri-batzarren ordez udal berriak eratu zituen "Ley de Ayuntamientos del Reino" (erresumako Udalei buruzko Legea), legea eman zuten, eta hala Muskizko San Julian Udalerria sortu zen. Estaduaren politika iraunkortasunik ezak gerra irazeki zuen berriro 1873. urtean. Muskiz eta Abanton batalla ikaragarriak izan ziren, bai karlistak bai liberalek alde hori menpeko izatea Bilbo hartzeko ezinbestekoak jotzen baitzuten. Gudalosteak hiru aldiz oldartu zitzaizkion elkarri hauek Somorrostroko gudaldiak deritze. Biztante zibilek gerraren jazarpenaru eutsi behar izan zion, besteak beste direla San Juan Bonbardatzea erabaki zutelako. Somorrostroko Aldarrikapenak (1876-III-13) estadu espainiarren konstituziopeko batasuna izan zuen mesu nagusitzat (urte horretako konstituzioan ezarri zen konzeptu hori), eta euskal foruan abolizioa gauzatu zuen.

Gure mendietan burdinmea egoteak berebiziko garrantzia izan du gure historiaren bilakaeran eta, Erdi Aroan bertan jada iharduera garrantzizkoa izan bada ere, XIX. mendearen bigarren erdiaz gero (Muskizko bizitza arras aldatu zela esan dezakegu, historia bitanbana dezakegu muga horren arabera), XIX. mendearen bigarren erdira arte meatzen jabetza herkidegoarena zen eta enkarterrietakoek nahi zuten tokian eta edonoiz atera zezaketen mea, baldin eta beste inori kalterik egiten ez baitzioten. Legemarko honek ustiategiak ugaritu zituen; ustiategiok mea ateratzean zailtzasunak sortzen zirenean bertan behera uzten zituzten. Hurbiltasun geografikoengatik eta pribilegioak zirela eta, Somorrostroko zazpi herri-batzarretako auzotarrek ziharduten nagusiki meatzegintzan.

Foruen abolizioak (burdina gordinik atera eta esportatzeko baimena), mearen kokarea geografikoak (itsasoz garraiatzea errazagoa zen) eta teknikaren aurrerakuntzek meatzegintza intentsiboa sor zedin eragin zuten. Bertoko eta kanpoko kapitalek bat egin zuten etekin handi eta azkarrak erdietsi asmoz. 1859.ean lehen meatzea erregistratu zuten gure herrian, eta 1868,az geroztik beste lau gehiago dituena. Esaterako, ondokoek izan zituzten meatzeak Muskizen: Alfred Edwards, Triano Iron Ore eta Mac Lennan. Legeria aldatu eta meatzeak jabe berriek eskuratu zituzten aldi berean Muskiz eraldatuz joan zen; trenbideak egin ziren, planu makurtuak meagarbitegiak, aire-tranbiak,... mea hobeto garraiatzeko lanak azken batean.

Meagintzaren areagotzeak inmigrazioa ugaria izatea eragin zuen, karlistadak amaituz gero batipat. Biztanle kopuruaren hazkunde neurrigabea, gutxieneko azpiegiturarik eza, higiene-baldintza ezin txarragoak, lan baldintza arbulagarriak... gizarte-haserrea biztu zuten faktoreak izan ziren, eta haserre hori langile-erakunde eta alderdi politikoen bidez antolatu zen.